ภาวะซึมเศร้า ไม่ใช่เรื่องปกติสำหรับผู้สูงอายุ

ภาวะซึมเศร้า เป็นอาการทางสุขภาพจิตอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นได้ในทุกเพศ ทุกวัย แม้ว่าบางครั้ง การรู้สึกแย่หรือรู้สึกเศร้าก็อาจเป็นเรื่องธรรมดา แต่หากความแย่หรือความเศร้านั้นอยู่กับเราไปหลายอาทิตย์ หรืออารมณ์ความรู้สึกของเราเริ่มส่งผลต่อความสามารถในการรับมือกับชีวิตประจำวัน ก็อาจประสบกับภาวะซึมเศร้าอยู่ก็เป็นได้

ผู้สูงอายุบางคน อาจคิดว่า ปัญหาภาวะซึมเศร้าเป็นปัญหาที่ไม่อยากพูดถึง อาจรู้สึกอับอายจนไม่อยากบอกใครหรือคิดว่าไม่มีใครมาใส่ใจ แต่ภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ เป็นปัญหาสุขภาพทางจิตใจอย่างหนึ่งที่ไม่ควรปล่อยผ่าน ต้องได้รับการดูแลอย่างใกล้ชิด

อะไร คือภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ แตกต่างจากภาวะซึมเศร้าในวัยอื่นอย่างไร

ภาวะซึมเศร้า เป็นโรคทางอารมณ์อย่างหนึ่งที่ร้ายแรงและอาจส่งผลต่อความรู้สึก การกระทำและความคิดของเราได้ ซึ่งภาวะซึมเศร้านี้ พบเจอได้บ่อยในผู้สูงอายุ แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าภาวะซึมเศร้านี้จะเป็นภาวะปกติของผู้สูงอายุ

ภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ ต่างจากภาวะซึมเศร้าในวัยอื่น เนื่องด้วยปัจจัยทางด้านความเจ็บป่วย โรคภัยไข้เจ็บ โรคเรื้อรัง และจะอยู่กับภาวะซึมเศร้านานกว่า ภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุจะมีส่วนเกี่ยวข้องกับความเสี่ยงต่อโรคทางหัวใจและการเจ็บป่วยหรือโรคเรื้อรังอื่น ๆ ในขณะเดียวกัน ภาวะซึมเศร้าก็เข้าไปลดความสามารถในการฟื้นฟูสมรรถภาพทางร่างกายของผู้สูงอายุ

ผู้สูงวัยที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปที่มีพัฒนาการเกี่ยวกับภาวะซึมเศร้าส่วนใหญ่มักจะมีโรคทางการแพทย์อื่น ๆ ควบคู่ด้วย ซึ่ง 80% ของผู้สูงอายุมักจะมี 1 โรคหรือภาวะสุขภาพเรื้อรังติดตัว และกว่า 50% มี 2 โรคหรือมากกว่านั้น

ผู้สูงอายุที่มีภาวะซึมเศร้า มักจะไม่ได้มีการรับรู้หรือไม่ได้รับการรักษาอย่างดี เนื่องจากคนส่วนใหญคิดว่าภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุเป็นเรื่องธรรมชาติจากการป่วยหรือการที่มีอายุมากขึ้น เลยไม่ได้คิดว่าภาวะซึมเศร้านี้ต้องได้รับการรักษา ซึ่งทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกแบบนั้นเช่นกัน จนไม่เอาไปพูดกับใครหรือไม่ขอความช่วยเหลือ เพราะคิดว่าไม่มีใครสนใจ

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ผู้สูงอายุทุกคนจะเกิดภาวะซึมเศร้า และการที่มีอายุมากขึ้นพร้อมกับมีภาวะซึมเศร้า ก็สามารถรักษาภาวะซึมเศร้าให้หายได้เช่นกัน

ปัจจัยเสี่ยงภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ

มีปัจจัยหลายอย่างที่เสี่ยงต่อการเกิดภาวะโรคซึมเศร้าในผู้สูงอายุ บางคนอาจเกิดภาวะซึมเศร้าจากการเสื่อมลงของสมองหรือเคมีของสมอง บางคนอาจเกิดภาวะซึมเศร้าจากเหตุการณ์ต่าง ๆ เช่น การสูญเสียคนรักหรือคนในครอบครัว ประสบการณ์อย่างหนึ่งที่เลวร้ายและลืมไม่ได้ การตรวจพบว่าร่างกายมีโรคร้าย การมีความรับผิดชอบที่ต้องดูแลคู่รักหรือคนในครอบครัวที่ป่วยเป็นโรคร้ายแรง ก็สามารถทำให้เกิดความเสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้าได้

ปัจจัยความเสี่ยงเหล่านี้ มีโอกาสทำให้เกิดภาวะซึมเศร้าได้ เช่น

-          โรคบางอย่าง เช่น มะเร็ง เบาหวาน โรคชักกระตุก

-          ยีนหรือพันธุกรรม ถ้าคนในครอบครัวเคยมีประวัติการเป็นโรคซึมเศร้า

-          ความเครียด

-          ปัญหาการหลับนอน หรือผู้สูงอายุนอนทั้งวัน

-          การกีดกันสังคมและความโดดเดี่ยว

-          ขาดการออกกำลังกาย

-          ร่างกายเสื่อมลง ไม่สามารถขยับร่างกายได้เหมือนแต่ก่อน

-          ติดแอลกอฮอล์

สาเหตุหลักที่ทำให้เกิดภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ

สาเหตุหลัก ๆ ที่ทำให้ผู้สูงอายุเกิดภาวะซึมเศร้า คือ สภาพร่างกายที่เสื่อมลง ความโดดเดี่ยวจากการแยกตัวออกจากสังคม ความสูญเสียที่เกิดจากการที่อายุมากขึ้น

สภาพร่างกายที่เสื่อมถอยลง

เมื่ออายุมากขึ้น ร่างกายก็เสื่อมถอยตามอายุ ทำให้เจ็บป่วยง่ายขึ้น ร่างกายไม่สามารถขยับได้คล่องตามใจต้องการ รวมถึงโรคต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นและพบเห็นได้บ่อยในผู้สูงอายุ อย่างโรคข้อเข่าอักเสบที่สามารถทำให้เจ็บปวดได้ตลอดเวลา ทำให้การขยับร่างกายของผู้สูงอายุลำบากขึ้น ทำให้ต้องพึ่งพาอุปกรณ์หรือคนช่วย นอกจากนี้ก็มีโรคความดันโลหิตสูง โรคเบาหวาน โรคหัวใจและหลอดเลือด และอีกหลายโรคที่ส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิต เมื่ออยู่กับโรคเหล่านี้นานขึ้น การสูญเสียอิสระในร่างกายและศักดิ์ศรีในการใช้ชีวิต ก็มีส่วนเป็นสาเหตุหลักในการเกิดภาวะซึมเศร้าจากปัญหาโรคภัยไข้เจ็บต่าง ๆ ได้

ความโดดเดี่ยวและการแยกตัวออกจากสังคม

ประสบการณ์และสิ่งที่เป็นไปในสังคม ทำให้เราแยกตัวออกมา เกิดขึ้นได้บ่อยในวัยสูงอายุ ทั้งเพื่อน ครอบครัว หรือกลุ่มสังคมที่เคยอยู่ อาจเป็นเพราะการสูญเสียเพื่อนเหล่านั้นไปทีละคน หรือเป็นเพราะสภาพร่างกายที่ทำให้ยากในการเดินทาง นอกจากนี้ การที่ผู้สูงอายุอยู่คนเดียวนาน ๆ หรือใช้ชีวิตอยู่คนเดียว ก็เสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้าสูงเช่นกัน

ความสูญเสียจากการที่อายุมากขึ้น

นอกจากการสูญเสียเพื่อนแล้ว การสูญเสียคนรัก สูญเสียคนในครอบครัว สูญเสียบ้าน สูญเสียกำลังกายในการทำงานหรือไม่สามารถใช้ร่างกายได้คล่องแคล่วเหมือนแต่ก่อน การสูญเสียเหล่านี้ อาจเป็นการสูญเสียที่เกิดจากอายุที่มากขึ้น บางคนสามารถรับมือกับสถานการณ์ที่ยากลำบากนี้ได้ แต่มันก็ไม่ใช่สำหรับทุกคน มันอาจทำให้เกิดภาวะซึมเศร้าได้เช่นเดียวกัน

ภาวะซึมเศร้า สามารถป้องกันได้ไหม?

อย่างที่กล่าวไว้ข้างต้น ว่าผู้สูงอายุทุกคน ใช่ว่าจะเป็นโรคซึมเศร้ากันทุกคน แต่ปัญหาสุขภาพจิตใจสำหรับผู้สูงอายุ อาจเกิดขึ้นได้ง่ายกว่าปกติ ซึ่งสามารถป้องกันและลดความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะซึมเศร้าได้ ถึงแม้ว่าภาวะซึมเศร้าจะไม่สามารถป้องกันได้ 100% ก็ตาม ด้วยวิธีการดังนี้

-          ใส่ใจสุขภาพร่างกาย ทานอาหารที่มีประโยชน์ หมั่นออกกำลังกายสัปดาห์ละ 5 ครั้ง สนองความต้องการของตัวเองอย่างถูกทาง ซึ่งการใส่ใจสิ่งนี้ จะช่วยให้ดูแลสุขภาพกายได้ดี รวมถึงสุขภาพจิตใจด้วยเช่นกัน

-          นอบหลับในเวลานอนปกติให้เพียงพอ อย่างน้อย 7-9 ชั่วโมง

-          ติดต่อกับเพื่อนและครอบครัวบ่อย ๆ

-          อย่าทิ้งกิจกรรมหรืองานอดิเรกที่ตัวเองชอบ

-          บอกให้เพื่อน ครอบครัว และแพทย์ประจำตัวได้ทราบถึงการเผชิญกับภาวะซึมเศร้าที่เกิดขึ้นอยู่

ภาวะซึมเศร้า เป็นภาวะหนึ่งที่ค่อนข้างซับซ้อน ซึ่งเราจำเป็นต้องทราบถึงวิธีสังเกตผู้สูงอายุ ปัญหาสุขภาพจิต ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ควรปล่อยผ่านและต้องได้รับการใส่ใจเป็นพิเศษจากคนในครอบครัว